Phạm Duy Tốn

Nhìn Bởi

Dương Quảng Hàm :
Phạm Duy Tốn (1883-1924) : Sau khi tốt nghiệp ở trường Thông ngôn Hà Nội năm 1901, được bổ vào ngạch Thông ngôn Tòa sứ Bắc kỳ; được ít lâu, ông từ chức về viết báo và doanh nghiệp. Ông là một bậc kỳ cựu trong làng báo, từng giúp việc biên tập cho nhiều báo (như Ðại Việt Tân Báo, Ðông Dương Tạp Chí, Trung Bắc Tân Văn, Lục Tỉnh Tân Văn), có viết nhiều bài luận thuyết và sở trường về lối hài văn và đoản thiên tiểu thuyết.

(Trong Việt Nam Văn Học Sử Yếu,
Bộ Giáo Dục xb, Sài Gòn 1968, tr. 425)


Nguyễn Văn Cổn :
Phạm Duy Tốn (1883-1924) : Sau khi tốt nghiệp ở trường Thông ngôn Hà Nội năm 1901, ông được bổ vào ngạch Thông ngôn Tòa sứ Bắc bộ. Ðược ít lâu, ông từ chức về viết báo và doanh nghiệp. Ông là một bậc lão thành trong làng báo, từng biên tập cho nhiều báo chí như : Ðại Việt Tân Báo, Ðông Dương Tạp Chí, Trung Bắc Tân Văn, Lục Tỉnh Tân Văn. Những bài luận thuyết của ông thường do ở sự nhận xét về tập quán, hành vi xã hội mà ra. Về thời bấy giờ văn của ông được xem là xác thực, chắc chắn và dễ hiểu.
(...) Bài này (Sống chết mặc bay) so với bài trên kia (của các tác giả khác, như : Trơng Vĩnh Ký, Huình Tịnh Của, Dương Bá Trạc, Phan Kế Bính...) đã tiến bộ rất nhiều và có thể gọi được là một bài văn có giá trị.
Các đoạn về các câu rất rành rẽ, lại thêm sự nhận xét rất đúng, từ cách tả cảnh nước lụt cho đến cử chỉ của các nhân vật trong bài này.
Ta nhận thấy dưới thời đô hộ, một tên tri huyện oai quyền như một vị chúa tể và hà hiếp dân một cách dã man.

(Trong Thi Văn Việt Nam, trích lục và giảng giải,
Minh Tân xb, Paris 1952, tr. 224- 228)


Vũ Ngọc Phan :
Phạm Duy Tốn có một lối văn linh hoạt hơn hẳn Nguyễn Bá Học, đem so văn với những nhà văn bây giờ, không kém xa mấy tý. Vài ba truyện ngắn của ông đăng trong tạp chí Nam Phong, như ''Sống chết mặc bay'' (N.P. số 18, Décembre 1918) và ''Con người sở khanh'' (N.P. số 20, Février 1919) mà ngày nay nhiều người vẫn còn nhớ đến, đã được coi, trong một thời là những truyện tả chân tuyệt khéo.

Nhưng sự thật thì mấy truyện ngắn của Phạm Duy Tốn cũng vẫn chưa thoát ly được khuôn sáo cổ là cái lối nghị luận và cái lối xen những lời luân lý vào, làm cho cách cấu kết có vẻ thật thà và kém về nghệ thuật.

Hãy đọc đoạn này trong ''Sống chết mặc bay'' :
... Ấy lũ con dân đang chân lấm tay bùn, trăm lo nghìn sợ, đem thân hèn yếu mà đối sức với mưa to nước lớn, để bảo thủ lấy tính mạng gia tài; thế thời nào quan cha mẹ ở đâu ?''
Thưa rằng : Ðang ở trong đình kìa...

Ðó thật là một thể nghị luận, một thể nghị luận bằng cách dàn hết các tài liệu ra, và đặt một câu hỏi, rồi tự đáp lại.
Tác giả còn có những câu phê bình như thế này nữa :
...Than ôi. Cứ như các quan ngồi ung dung như vậy... thì đố ai dám bảo rằng... vân vân...

Một truyện đã coi là tả chân mà còn xen những lời phê phán giảng giải như thế nào vào giữa những cảnh mình đang tả thì thiếu hẳn nghệ thuật, làm cho độc giả không còn có chỗ nào để suy nghĩ và phát biểu một vài cảm tưởng.

Vì nghệ thuật tả chân cần phải như thế nào ? Nếu theo lối của Guy de Maupassant là một tay cự phách trong văn tả chân nước Pháp, không những phải chú trọng đến hình thức trong văn chương còn phải để ý đến cả vật giới ở ngoài nữa. Trong sự vật, chỉ cái gì hiển nhiên, mắt trông thấy, tai nghe tiếng, mũi ngửi thấy, tay sờ thấy, mới là thực và mới đáng tả, còn ra những cái người ta cho là cao, là sâu thì không cần quan tâm đến.

Theo Guy de Maupassant, có cần gì phải đi tới những lý tưởng cao sâu. Tả một cảnh nghèo với hết cả mọi sự cùng khổ phơi bày ra trước mắt bởi cái nghèo, với hết cả mọi mùi đắng cay, làm cho người ta khó thở, với hết cả những tiếng đau thương do sự cùng khổ mà ra, với những vật nghèo nàn sờ đến phải ghê tay thì còn gì làm cho người ta cảm động bằng. Hà tất phải những lời nghị luận, hà tất phải những lời giảng giải, những lời phê bình lôi thôi. Chỉ việc thôi, chỉ việc là tự nó, nó ''nói'' được nhiều. Mà đã thế, không thể nào tả một cách quá đáng được. Ðã đứng vào phương tiện thiết thực, phải thiết thực hết sức.
Nhưng Phạm Duy Tốn đã không trọng sự thiết thực trong ''Sống chết mặc bay.'' Chúng ta hãy đọc đoạn này :
...Thốt nhiên một người nhà quê, mình mẩy lấm láp, quần áo ướt đầm, tất cả chạy xông vào, thở không ra lời :
... Bẩm quan lớn... Ðê vỡ mất rồi.''
Viên quan không những không lo sợ, đã quát mắng chán chê những người chung quanh, lại còn muốn đánh nốt hội tổ tôm :
... Ngài quay mặt vào, lại hỏi thầy Ðề :
- Thầy bốc quân gì thế ?
- Dạ, bẩm con chưa bốc.
- Thì bốc, chứ.''

Như vậy có họa là loạn óc mới nghĩ tới sự tiêu khiển, trong khi xẩy ra một sự nguy hiểm đến cả địa vị, đến cả thân mình, và lại ở giữa một đám người nôn nao, hãi hùng, giữa những tiếng kêu gọi như trời long đất lở.

Trong ''Con người sở khanh'' của Phạm Duy Tốn lại còn viết lối văn rất cổ nữa, lối vần vè.
... Thầy Ất đẹp trai, mặt mày nhẵn nhụi. Chàng vừa trạc tuổi thanh xuân : hình dung chải chuốt, áo quần bảnh bao.
Cô Giáp người mũm mĩm, trông cũng xinh xinh. Nàng đương xuân chỉ nhị đào; rượu nồng dê béo, ai nào chẳng ưa.''

Và đoạn này nữa :
... Ngày đêm đóng kín cửa lại, vợ chồng hú hí với nhau. Loan ôm phượng, phượng bồng loan. Miệt mài trong cuộc truy hoan; trai tơ gái nõn, xuân đang mặn mà. Tha hồ vui chữ ''nghi gia''...''

Rồi ở đoạn kết, ông không quên thốt ra một giọng luân lý :
... Cách hai ba tháng sau, dò la mãi, quả nhiên biết rõ tin rằng : cậu sở ấy đồng mưu với một ả giang hồ, để lập cái kế tàn nhẫn này, mà lấy của và hại một đời người đàn bà đầu xanh tuổi trẻ. Xong rồi hai đứa đem nhau sang đâu Xiêm Lào, để cùng vui hưởng cái của bất nhân bất nghĩa.

Thật là vụng không khéo một tí nào. Không cần phải nói chàng Ất là ''cậu Sở,'' không cần phải bảo kế của chàng là một ''kế tàn nhẫn'' và không cần phải nói cho độc giả biết cái của mà chàng ta lấy là thứ của ''bất nhân bất nghĩa'' người ta cũng đã hiểu rồi. Nói thêm như thế, chỉ là thừa.

Truyện ngắn của Phạm Duy Tốn chỉ mới là những truyện thoát ly hẳn được cái khuôn sáo của truyện Tàu, chưa thể coi là những đoản thiên tiểu thuyết tả chân được.

Sau ông hơn mười năm, tiểu thuyết tả chân mới bắt đầu nẩy nở ở nước ta; những truyện ngắn của ông tuy có cao hơn những truyện ngắn của Nguyễn Bá Học một bậc, nhưng cũng chỉ là hạng đoản thiên tiểu thuyết tâm lý, cách kết cấu còn lắm điều khuyết điểm làm cho nhiều khi đọc đoạn trên người ta đã đoán được đoạn dưới. Nhưng người ta cũng không thể quên ông là người vã viết truyện ngắn theo lối Âu Tây trước nhất. Như vậy, người ta cũng có thể nói : Phạm Duy Tốn là một nhà tiểu thuyết đi vào đường mới trước nhất và những truyện ngắn của ông là thứ văn chương đã đánh dấu một quãng đường văn học của nước nhà.

(Trích Nhà văn hiện đại, bản in
Thăng Long, Sài Gòn 1960, tr. 135-138)


Thanh Lãng :
Phạm Duy Tốn (1883-1924)
(Phong trào tiểu thuyết thế hệ 1913)
Phạm Duy Tốn tốt nghiệp trường Thông ngôn Hà Nội năm 1918 và được bổ vào ngạch Thông ngôn Tòa sứ Bắc kỳ. Nhưng ít lâu sau, ông từ chức, quay ra doanh nghiệp, nhất là chú tâm vào nghề viết văn. Ông đã từng trợ bút cho nhiều báo chí như Lục Tỉnh Tân Văn, Ðại Việt Tân Báo, Ðông Dương Tạp Chí, Trung Bắc Tân Văn, Nam Phong Tạp Chí. Ông còn viết nhiều bài luận thuyết nhưng sở trường nhất về lối đoản thiên tiểu thuyết và ngày nay người ta còn nhắc đến tên tuổi của ông cũng là nhờ vào những truyện ngắn kia vậy.

Ta đã có lần gọi ông Nguyễn Bá Học là ông tổ của phong trào tiểu thuyết, nhưng thực ra chính Phạm Duy Tốn mới quả là người khai mở đầu tiên cho lịch sử tiểu thuyết tại Việt Nam. Ðang khi Nguyễn Bá Học muốn là người của thế hệ, giữ vai trò trung gian, điều hòa hai lớp người mới, cũ, liên kết hai quan niệm nghệ thuật mới và cũ, Ðông và Tây, thì Phạm Duy Tốn muốn phá vỡ để tiến. Mà thực Phạm Duy Tốn đã mới hoàn toàn trong công cuộc xây dựng các truyện của ông. Cùng chung với thế hệ của ông, Phạm Duy Tốn có lẽ chỉ còn giữ lại có cái chủ trơng luân lý răn đời, còn ngoài ra ông đã có một nghệ thuật mới hoàn toàn, mới và đẹp hơn nhiều truyện của Nguyễn Trường Tam xuất bản sau đấy mười mấy năm trong tập Người quay tơ của ông.

Ta có thể kể ra đây mấy truyện của Phạm Duy Tốn như :
Sống chết mặc bay, N.P. số 18.
Con người Sở Khanh, N.P. số 20.
Nước đời lắm nỗi, N.P. số 23.

Muốn ước lượng vai trò của Phạm Duy Tốn chúng ta cần biết rằng : trước Phạm Duy Tốn, ngoài những truyện dịch của ngoại quốc, văn học Việt-nam chưa có thể tài truyện ngắn hay truyện dài sáng tác bằng văn xuôi. Ðặt những truyện của Nguyễn Bá Học bên những truyện cổ điển, chúng ta còn nhận ra nhiều tính cách liên lạc giữa hai thể tài, chứ lấy một truyện của Phạm Duy Tốn đem đặt cạnh một truyện cổ điển, ta thấy có một sự ly dị, một sự gián cách đột ngột, bất ngờ cả về mặt tư tương lẫn nghệ thuật.
-- Về mặt tư tưởng, nếu nhà văn cổ điển đoài hỏi con người ta phải thuận chiều theo xã hội, theo tập tục, theo giai cấp, theo tôn ti, thì Phạm Duy Tốn là người bất mãn, căm hờn nó, muốn đập vỡ cái hiện tại mà ông cho là thối nát.
-- Phạm Duy Tốn vì thế, có một xu hướng xã hội rõ rệt : ông đứng về phía những người yếu đuối, bị bóc lộ; ông đứng về phe ông cụ già kéo xe để chống lại cái bà phì nộn ngồi trên xe, ông bênh vực bọn dân đen sống nheo nhóc trên bờ đê Yên-phụ để phản đối thái độ vô nhân đạo của bọn quan lại ngồi trong sòng bạc.
-- Tất cả nghệ thuật của Phạm Duy Tốn vẽ nên những bức tranh xã hội đau thương. Mà là cái đau thương đó không phải ở những lời lẽ xót xa, những tiếng kêu than thống thiết mà bao giờ cũng có cái tính cách tương phản nhau giữa hai thực tại mỉa nhau, rủa nhau, xung đột nhau. Ðọc những truyện như Sống chết mặc bay hay Câu chuyện thương tâm, ta nhận thấy ngay điều ấy. Còn gì mỉa mai, đau đớn hơn cái cảnh nước cuốn phăn con đê làm trôi nhà cửa, gà, chó, trâu bò và có lẽ cả người ta nữa đặt bên cạnh cái quan phụ mẫu ''sung sướng vỗ tay xuống sập kêu to'' :
- Ðây rồi... Thế chứ lại.
- Rồi ngài vội vàng xòe bài, miệng vừa cười vừa nói :
- Ù, thông tôm, chi chi nẩy.... Ðiếu mày.

Cái cảnh bức tranh kéo xe cũng không kém vẻ thương tâm, một bên là ông lão già ngoại sáu mươi tuổi ''gầy gò yếu đuối, khẳng kheo, cố công dùng sức kéo miết cái xe tay mà không sao đi nhích được,'' bên kia là cái xe ''chồng chất hai bồ nghe chừng đã nặng, lại còn một mụ vắt vẻo ngự ở trong xe. Người kéo đà chẳng nổi, mà mụ thì mỉa mai nặng lời xỉ vả.''

- Phạm Duy Tốn nghệ thuật hơn Nguyễn Bá Học ở chỗ ông giấu giếm chủ trương luân lý một cách kín đáo : thái độ của Nguyễn Bá Học là thái độ trịnh trọng của một nhà giáo, ngồi từ sập cao để mà phán dạy, còn tác phong của Phạm Duy Tốn là của một nhà nghệ sĩ lấy cái cười chua chát, mỉa mai để mà sửa dạy xã hội.

Nhưng cuộc cách mệnh lớn lao nhất của Phạm Duy Tốn là nghệ thuật tả chân. Phần nhiều các nhà văn đương thời như Nguyễn Trọng Thuật, Phan Kế Bính, Nguyễn Bá Học, Tản Ðà... đều là viết truyện dưới hình thức lý tưởng, nghị luận, Phạm Duy Tốn chủ trơng tả thực : ông tả thực trong cách chọn đề tài trong đời sống hằng ngày, trong những tình tiết hay biến cố mà ông đã có dịp quan sát tỉ mỉ. Phải có óc quan sát tinh vi và óc tả thực như ông mới có thể diễn được tấn tuồng ván tổ tôm trên bờ đê sắp vỡ một cách nhanh chai, linh hoạt, sống động. Những câu thưa, câu hỏi, vắn tắt, dồn dập, cụt ngủn... tả được cái hăng hái, vui vẻ của một cuộc chơi hào hứng. Cũng phải có cái nhìn sâu sắc lắm mới tả được ông già kéo xe một cách đau đớn như trong truyện Bực mình (*) ''Miệng nói thế này, tay bỏ nón ra chùi trán mồ hôi tầm tã. Khi bấy giờ, tôi mới nhìn ra thì là ông lão đầu râu tóc bạc. (...) Ông lão nhìn tôi, Anh ơi, ông lão nhìn tôi, hai con mắt ông, trông mờ mờ, hình như ruột nhãn, nước chảy chứa chan, mà chung quanh vành thì đỏ hửng.''

Trong các truyện cổ tích xưa kia, nhà văn không bao giờ chọn một vai truyện bần tiện để mà tả bao giờ, nhất là tả một cách tỉ mỉ như vậy. Phạm Duy Tốn đã đưa vào tác phẩm của ông toàn hạng người lam lũ mà ông muốn người đọc phải yêu mến.

(Trích Bảng lược đồ văn học Việt Nam,
quyển hạ, Trình Bày xb, Sài Gòn 1967, tr. 493-496)

------------------------------------------------
(*) Có lẽ tác giả dẫn lầm. Câu này ở trong truyện ''Câu chuyện thương tâm.'' Nhiều chỗ in sai trong đoạn văn trích dẫn, chúng tôi cũng đã sửa lại theo nguyên bản.


Thiên Tướng :
''Tiếu Lâm Quảng Ký'' của Thọ An Phạm Duy Tốn
Sau khi giúp việc cho mấy tờ báo trong Nam như ''Nông Cổ Mín Ðàm,'' ''Ðông Pháp Thời Báo,'' cụ Phạm Duy Tốn trở ra Hà Nội và cuốn sách đầu tiên cụ cho xuất bản ở đó là ''Tiếu Lâm Quảng Ký.'' Tại sao lại là ''Tiếu Lâm Quảng Ký'' ? Quảng là rộng, Ký là ghi chép. ''Tiếu Lâm Quảng Ký'' là ghi chép rộng rãi những chuyện vui cười. Hiểu theo nghĩa đó thì những chuyện vui cười trong sách không phải do ông sáng tác, mà ông chỉ là người ghi chép lại những truyện vui cười đã được nghe thấy truyền khẩu trong dân gian.

Sách ''Tiếu Lâm Quảng Ký'' nguyên thủy chia làm ba tập chước số Tập I, Tập II, Tập III, in khổ 10x25. Có một điểm đặc biệt đáng ghi hồi in sách đó (khoảng 1925, 26) : lúc ấy người Pháp nắm chủ quyền ở Ðông Dương, sách in rồi chỉ đưa nạp bản, chớ không có kiểm duyệt, nên từ đầu đến cuối, cả ba tập đều không bị kiểm duyệt cắt xén một dòng, một chữ nào, thành thử người đọc xem thật ''đã.''

Nhà xuất bản đầu tiên là nhà Ích Ký, ở phố Hàng Giấy, ngay chợ Ðồng Xuân đi lên, ở phố Hàng Khoai rẽ ra một chút. Sách bán rất chạy, tái bản nhiều lần. Thấy thế, nhà xuất bản Quảng Thịnh ở phố Hàng Gai điều đình mua lại bản quyền và theo chỗ biết đích xác của tôi thì mỗi năm in lại một lần -- có khi in lại hai lần -- mà lần nào cũng từ 10,000 đến 30,000 cuốn, bán đi khắp các tỉnh ở Ðông Dương, không một tỉnh lỵ quận huyện nào không có.

''Tiếu Lâm Quảng Ký,'' tổng hợp lại, ghi chừng một trăm truyện, truyện nào cũng viết ngắn, không quá hai trang 10x15 với một giọng văn giản dị, bình dân hết sức, mà dí dỏm duyên dáng lạ lùng. Tiếc rằng vì chiến tranh, các thư viện ở đây không còn mấy cuốn đó nữa, kể cả Tổng thư viện trong Chợ Lớn, mà chỉ còn những cuốn ''Tiếu lâm Việt Nam'' do nhà Văn Hồng Thịnh xuất bản ở Hà Nội và ''Tiếu lâm Việt Nam'' xuất bản ở Sài Gòn. Ðã đành những chuyện tiếu lâm ghi trong những cuốn ''Tiếu lâm'' và ''Tiếu lâm Việt Nam'' cũng thoát thai từ ba tập ''Tiếu Lâm Quảng Ký'' nhưng các sách này viết với một lối văn tương đối dài dòng hơn, kém duyên dáng nhiều; nhưng chúng tôi cũng cố gạn lọc lấy một vài truyện tiếu lâm thuật theo ba tập ''Tiếu Lâm Quảng Ký'' giới thiệu với bạn đọc, trước là để giải trí mà sau là để biết quan niệm cái cười của Phạm Duy Tốn qua sự chọn lọc các chuyện tiếu lâm mà cụ đã thu thập được.


Ði Tới :
PDT, Journalist, Short Story Writer

Quay Về :
Mục Lục Viết Về Phạm Duy Tốn
Phạm Duy Tốn - Tổng Quát